W opublikowanym badaniu zanieczyszczeń leku przeciwmalarycznego lumefantryny w próbkach rynkowych stwierdzono obecność jednego produktu rozkładu na poziomie od 0,03 do 0,12 procent, oznaczonego metodą normalizacji powierzchni. Ten sam artykuł podaje względny współczynnik odpowiedzi tego produktu rozkładu w stosunku do lumefantryny przy 266 nm jako 2,87. Oba te stwierdzenia znajdują się w tym samym artykule i razem mówią coś niepokojącego: podana wartość zawyżyła rzeczywistą ilość niemal trzykrotnie.
Ta rozbieżność to różnica między procentem powierzchni a procentem masowym i jest to najczęściej błędnie odczytywany wiersz świadectwa analizy.
Różnica między procentem powierzchni a procentem masowym
Procent powierzchni to scałkowana powierzchnia jednego piku podzielona przez sumę powierzchni wszystkich pików w chromatogramie, wyrażona w procentach. Jest to wielkość wewnętrzna danego przebiegu. Niczego się nie waży, niczego nie kalibruje, nie jest potrzebny materiał odniesienia.
Procent masowy (także ułamek masowy lub procent wagowy) to masa analitu podzielona przez masę próbki. Jest to wielkość fizyczna, której spójność pomiarową można odnieść do wagi.
Zbiegają się one tylko wtedy, gdy detektor generuje ten sam sygnał na jednostkę masy dla każdego związku w próbce. Ten warunek jest wygodny, powszechnie zakładany i rzadko prawdziwy.
Dlaczego odpowiedź detektora zależy od związku
Detektor UV nie waży cząsteczek. Mierzy, ile światła pochłaniają przy wybranej długości fali, a to zależy od ich struktury elektronowej. Sprzężone zanieczyszczenie aromatyczne i nasycony fragment tej samej cząsteczki mogą przepłynąć przez tę samą kuwetę przepływową w identycznych ilościach i dać skrajnie różne piki.
Stosunek ten ujmuje względny współczynnik odpowiedzi (RRF). W pracy dotyczącej lumefantryny zdefiniowano go jako stosunek powierzchni piku związku do powierzchni piku lumefantryny, gdy oba nastrzyknięto w tym samym stężeniu. Dla pochodnej desbenzyloketonowej stosunek ten wynosił 2,87.
Gdy odwrócić ten rachunek, arytmetyka okazuje się bezlitosna. Pik zanieczyszczenia podany jako 1,00 procent powierzchni, przy RRF równym 2,87, odpowiada około 0,35 procent masowego względem związku głównego. Chromatogram nie kłamał; po prostu odpowiedział na inne pytanie niż to, które zadał czytelnik.
Błąd równie łatwo działa w drugą stronę. Hipotetyczne zanieczyszczenie o RRF wynoszącym 0,2 – słabo absorbujące przy roboczej długości fali – widoczne jako skromny pik 0,10 procent powierzchni, odpowiadałoby wartości bliższej 0,5 procent masowego. Nic w chromatogramie nie sygnalizuje, z którym przypadkiem mamy do czynienia. Robi to jedynie niezależnie wyznaczony współczynnik odpowiedzi.
Co ICH dopuszcza, gdy współczynniki odpowiedzi nie są zbliżone
Wytyczne regulacyjne jednoznacznie wskazują, że jest to założenie, a nie pomiar. ICH Q3A(R2), której obecna wersja Step 4 nosi datę 25 października 2006 r., dopuszcza użycie samej substancji leczniczej jako wzorca do szacowania poziomów zanieczyszczeń i dodaje, że gdy współczynniki odpowiedzi substancji i danego zanieczyszczenia nie są zbliżone, praktyka ta może nadal być właściwa, pod warunkiem że stosuje się współczynnik korekcyjny albo że zanieczyszczenia są w rzeczywistości przeszacowywane. Wytyczna idzie dalej, stwierdzając, że kryteria akceptacji i procedury szacowania zanieczyszczeń mogą opierać się na założeniach analitycznych (np. równoważna odpowiedź detektora) oraz że te założenia powinny być omówione we wniosku rejestracyjnym.
ICH Q2(R2), przyjęta 1 listopada 2023 r., określa tolerancję liczbowo. W przypadku technik rozdzielczych stosowanych do zanieczyszczeń lub oznaczania zawartości wytyczna wskazuje, że gdy analit daje inną odpowiedź niż materiał odniesienia – na przykład ma inną absorbancję właściwą w UV – względne współczynniki odpowiedzi należy obliczyć z odpowiedniego stosunku odpowiedzi, oraz że jeśli względny współczynnik odpowiedzi jest poza zakresem 0,8-1,2, to należy zastosować współczynnik korygujący. Jeśli zanieczyszczenie lub produkt rozkładu są przeszacowane, dopuszczalne może być niestosowanie korekty.
Właśnie o tę asymetrię chodzi. Przeszacowanie zanieczyszczenia to bezpieczny kierunek błędu, więc partię, która wygląda gorzej, niż jest w rzeczywistości, można tolerować. Błędu, przez który wygląda czyściej, niż jest, tolerować nie można.
Takie okno jest w praktyce osiągalne. W metodzie z 2023 roku dla dziewięciu substancji pokrewnych w kwasie ursodeoksycholowym, związku, którego zanieczyszczenia nie mają chromoforów, zastosowano detekcję aerozolu naładowanego i po optymalizacji wszystkie współczynniki korygujące mieściły się w zakresie 0,8-1,2, co pozwoliło oznaczyć ilościowo każde zanieczyszczenie względem jednej substancji odniesienia zamiast osobnego wzorca dla każdego zanieczyszczenia.
Jak faktycznie ustala się wartość procentu masowego
Jeśli procent powierzchni nie daje procentu masowego, musi go dać coś innego. Klasyczną drogą jest bilans masy – metoda opisana w pracy z 2024 roku dotyczącej wyznaczania czystości tripropylofosforanu jako pośrednia: osobno mierzy się zawartość różnych typów zanieczyszczeń, stosując różne techniki detekcji, a następnie odejmuje się je od 100 procent. Klasy te to strukturalnie pokrewne zanieczyszczenia organiczne, woda, pozostałości rozpuszczalników organicznych i zanieczyszczenia nieorganiczne, oznaczane w tym badaniu odpowiednio chromatografią, miareczkowaniem Karla Fischera, headspace GC z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym oraz ICP-MS.
Bilans masy odpowiada na właściwe pytanie, ale ma strukturalną ślepą plamkę: może odjąć tylko to, czego ktoś szukał. Dlatego w tej samej pracy równolegle wykonano ilościowy NMR, zaznaczając, że qNMR usuwa ograniczenie metody bilansu masy, która może nie wykryć wszystkich zanieczyszczeń. qNMR porównuje scałkowane sygnały jąder z certyfikowanym wzorcem wewnętrznym, więc jego odpowiedź zależy od liczby jąder, a nie od chromoforu.
Gdy wzorce zanieczyszczeń są niedostępne, współczynniki odpowiedzi można także zmierzyć, zamiast je zakładać. W studium przypadku z 2008 roku wyznaczono względne współczynniki odpowiedzi zanieczyszczeń pokrewnych paklitakselowi metodą HPLC z detektorem UV i detektorem aerozolu naładowanego połączonymi szeregowo; odpowiedź piku CAD była w zastosowanej analizie izokratycznej niezależna od struktury analitu, co pozwoliło obliczyć RRF dla nieznanych zanieczyszczeń bez otrzymywania autentycznych czystych substancji. W badaniu z 2022 roku obrano podobną drogę dla zanieczyszczeń cefatiamidyny, z detektorem z matrycą diod i detektorem światła rozproszonego po odparowaniu, stosując korektę powierzchni pików i weryfikując uzyskane wartości RRF metodą qNMR.
Dwa świadectwa, dwa różne twierdzenia
| Procent powierzchni | Procent masowy | |
|---|---|---|
| Co dzieli się przez co | Powierzchnia jednego piku w stosunku do całkowitej powierzchni pików | Masa analitu w stosunku do masy próbki |
| Wymagany materiał odniesienia | Brak | Tak, lub metoda pierwotna |
| Zakłada jednakową odpowiedź detektora | Tak, chyba że stosowane są RRF | Nie |
| Uwzględnia wodę | Nie | Tak, za pomocą miareczkowania Karla Fischera |
| Uwzględnia rozpuszczalniki resztkowe | Nie | Tak, za pomocą GC z analizą fazy nadpowierzchniowej |
| Uwzględnia pozostałości nieorganiczne | Nie | Tak, za pomocą ICP-MS lub równoważnej metody |
| Typowy zapis na etykiecie | „99,5% (HPLC, powierzchnia)” | „99,5% (bilans masy)” lub „zawartość 99,5%” |
Dwie butelki oznaczone jako 99,5 procent mogą zatem opisywać różne rzeczywistości fizyczne. Jedna może zawierać 0,5 procent substancji pokrewnych liczonych jako powierzchnia, a do tego nieokreśloną ilość wody i rozpuszczalnika. W drugiej woda, rozpuszczalniki i popiół mogą już być odjęte. Wartość procentu powierzchni nie obejmuje wody, rozpuszczalnika ani popiołu, więc nie da się przeliczyć jednej etykiety na drugą.
Co sprawdzić, zanim potraktuje się procent powierzchni jako masę
- Czy była to normalizacja powierzchni, czy oznaczenie zawartości? Tylko to drugie opiera się na odważonym materiale odniesienia.
- Przy jakiej długości fali? Współczynniki odpowiedzi zależą od długości fali, więc ta sama próbka może dawać różne wartości procentowe powierzchni przy 210 i 254 nm.
- Czy określono RRF i zastosowano poprawki? ICH Q2(R2) wyznacza przedział 0,8-1,2, poza którym należy stosować współczynnik korygujący.
- Czy woda jest podana osobno? Higroskopijna substancja stała może zawierać frakcję masową wody, której nie wykazuje żaden chromatogram.
- Czy w dokumencie podano pozostałości rozpuszczalników i zanieczyszczenia pierwiastkowe? Jeśli nie, to raczej ich nie zmierzono, niż ich nie ma.
Żadna z tych kwestii nie czyni procentu powierzchni złym parametrem. Jest to szybki, czuły i naprawdę informatywny pomiar profilu substancji pokrewnych w próbce, a do porównywania kolejnych partii z tego samego procesu często jest to najbardziej użyteczna dostępna wartość. Błąd występuje tylko wtedy, gdy dochodzi do cichej konwersji – odczytywania stosunku sygnału jako stwierdzenia dotyczącego masy. Materiał użyty jako wzorzec analityczny w pracy laboratoryjnej zasługuje na bardziej uważne przeczytanie.
Często zadawane pytania
Czy 99,5% powierzchni to to samo co 99,5% masy?
Nie. Procent powierzchni to udział całkowitego pola powierzchni pików chromatograficznych przypadający na pik główny. Procent masowy to ułamek masowy. Są zgodne tylko wtedy, gdy każdy związek w próbce daje taki sam sygnał detektora na jednostkę masy, co rzadko jest prawdą. Woda, rozpuszczalniki i pozostałości nieorganiczne są również wyłączone z wartości procentowej powierzchni.
Jak przeliczyć procent powierzchni na procent masy?
Na podstawie samej etykiety nie da się tego wiarygodnie przeliczyć. Prawidłowe przeliczenie wymaga względnego współczynnika odpowiedzi każdego zanieczyszczenia względem związku głównego przy roboczej długości fali oraz osobnych oznaczeń wody, pozostałości rozpuszczalników i zawartości substancji nieorganicznych. Bez nich każde przeliczenie jest założeniem jednakowej odpowiedzi detektora, a nie obliczeniem.
Co to jest względny współczynnik odpowiedzi w HPLC?
Jest to stosunek odpowiedzi detektora dla jednego związku do odpowiedzi dla związku odniesienia, obu mierzonych w tym samym stężeniu i w identycznych warunkach chromatograficznych. RRF wynoszący 2,87 oznacza, że przy tej samej ilości związek daje prawie trzykrotnie większą powierzchnię piku niż związek odniesienia, więc jego surowy procent powierzchni zawyża jego ułamek masowy.
Kiedy należy zastosować współczynnik korygujący?
Wytyczna ICH Q2(R2) stwierdza, że jeśli względny współczynnik odpowiedzi znajduje się poza zakresem od 0,8 do 1,2, należy zastosować współczynnik korygujący. W tym przedziale różnica jest traktowana jako dopuszczalna. Wytyczna dodaje, że w przypadku zawyżania zanieczyszczenia lub produktu rozkładu niezastosowanie korekcji może być nadal akceptowalne.
Dlaczego współczynniki odpowiedzi różnią się między zanieczyszczeniami?
Ponieważ odpowiedź w UV zależy od chromoforu danej cząsteczki przy wybranej długości fali, a nie od jej masy. Utrata sprzężonego pierścienia, pojawienie się grupy karbonylowej lub przesunięcie wiązania podwójnego znacząco zmienia absorbancję. Zanieczyszczenia są strukturalnie spokrewnione ze związkiem macierzystym, ale nie są z nim identyczne, dlatego ich odpowiedzi rozrzucone są wokół jego odpowiedzi, a nie się z nią pokrywają.
Co mierzy metoda bilansu masy?
Mierzy czystość pośrednio: każdą klasę zanieczyszczeń oznacza się ilościowo odpowiednią dla niej techniką, a sumę odejmuje od 100 procent. Opublikowane prace obejmują strukturalnie pokrewne zanieczyszczenia organiczne, wodę oznaczaną miareczkowaniem Karla Fischera, pozostałości rozpuszczalników organicznych oznaczane metodą headspace GC-FID oraz zanieczyszczenia nieorganiczne oznaczane metodą ICP-MS. Jej słabością jest to, że zanieczyszczenia niewykryte nigdy nie zostają odjęte.
Bibliografia
- ICH, Validation of Analytical Procedures Q2(R2), final version adopted 1 November 2023
- ICH, Impurities in New Drug Substances Q3A(R2), Step 4 version dated 25 October 2006
- Verbeken M. et al., Stability-indicating HPLC-DAD/UV-ESI/MS impurity profiling of the anti-malarial drug lumefantrine, Malaria Journal, 2011
- Wan Y. et al., Purity Assessment of Tripropyl Phosphate through Mass Balance and 1H and 31P Quantitative Nuclear Magnetic Resonance, Molecules, 2024
- Huang Y. et al., Development of HPLC-CAD method for simultaneous quantification of nine related substances in ursodeoxycholic acid, Journal of Pharmaceutical and Biomedical Analysis, 2023
- Sun P., Wang X., Alquier L., Maryanoff C.A., Determination of relative response factors of impurities in paclitaxel with HPLC equipped with ultraviolet and charged aerosol detectors, Journal of Chromatography A, 2008
- Zhu L. et al., A novel method for determining relative response factors using HPLC with photodiode array detector and evaporative light scattering detection, Phytochemical Analysis, 2022
Tylko do celów badawczych. Nonsensia dostarcza wzorce analityczne do zastosowań laboratoryjnych i badawczych. Niniejszy artykuł jest publikowany w celach naukowych i edukacyjnych. Nie stanowi on porady medycznej, nie opisuje żadnego zastosowania u ludzi, a nic w nim zawartego nie powinno być odczytywane jako zalecenie podania jakiejkolwiek substancji osobie lub zwierzęciu.
Kategorie: Metody analityczne
Ten artykuł jest częścią naszego przewodnika: Tożsamość i czystość: kompletny przewodnik po metodach analitycznych dla małych cząsteczek.